De actualiteit van Gregory Bateson

Eind vorig jaar kwamen op een regenachtige zaterdag zo’n honderdvijftig mensen samen in het stadstheater in Heerlen. Ik was een van hen. We kwamen voor Nora Bateson, de dochter van Gregory Bateson en Margaret Mead. Hoe beroemd kunnen je ouders zijn en wat doe je als dochter van? Hij was 64 toen ze geboren werd en zij was 12 toen hij stierf. Opgroeien met hem als vader was een constante training in het waarnemen van interdependentie. ‘For him things were not separate’, getuige zijn beroemde vraag: ‘What is the pattern that connects the crab to the lobster and the primrose to the orchid, and all of them to me, and me to you?’
‘My father loved life’ aldus Nora. Zijn levenswerk zou je daarom kunnen zien als een rijk en gevarieerd verzet tegen alles wat het leven schade toebrengt, tegen ‘the ghosts of mechanistic thinking’, waaronder hij al het ‘doen-denken’ verstond dat lineair, instrumenteel, controlerend en reductionistisch is.
Soms deed hij dat met onnavolgbare intellectuele charme. Zo introduceerde hij zichzelf als spreker op een wetenschappelijk congres met de woorden ‘I am not…’: ik ben geen bioloog, ik ben geen antropoloog, ik ben geen filosoof, ik ben geen psychiater, ik ben dat alles niet’. Definieer je jezelf met wat je bent of met wat je niet bent? Met zijn ‘I-am-not’ wilde hij ruimte creëren voor de interdisciplinaire blik die we nodig hebben om de complexiteit waarin we leven te begrijpen.
Soms was hij gefrustreerd en boos. Bijvoorbeeld toen het lineaire, instrumentele paradigma zijn double bind theorie in zijn greep kreeg. In zijn onderzoek naar verbindende patronen in levende systemen was hij de double bind op het spoor gekomen: gedrag dat volstrekt logisch is in de ene context, is juist ongerijmd in een andere context. Wat nu als die twee contexten tegelijkertijd aanwezig zijn? Hoe gaat een organisme daarmee om? Voor Bateson waren tegenstrijdige boodschappen vanuit de context een evolutionaire motor voor leren en verandering. Maar zijn ideeën over de double bind werden omgevormd tot een lineaire en enkelvoudige causale theorie over schizofrenie: moeders die hun kinderen dubbele boodschappen geven, maken hun kinderen gek. De theorie hield geen stand, maar dat was niet meer dan een schrale troost.
De man was, zoals Leike van Oss ooit zei, ‘een stroming op zichzelf’. Hij verdiepte zich in ecologie, verslaving, het gedrag van dolfijnen en cybernetica en was zijn leven lang zijn motto trouw: ‘study hard and use your imagination’.

Op de terugreis bedacht ik hoe schandalig heerlijk het was om even onderdeel te zijn van een bubbel van medegelovigen. Geen patronen doorbreken, maar interdepentie zien. Geen enkelvoudige causaliteit, maar multy-causality. Geen doelgerichtheid, maar stochastisch denken: verandering komt vooral voort uit toeval. Geen verwoede speurtocht naar contextloze quick fixes, maar een veld van mogelijkheden creëren. Niet dat dit allemaal eenvoudig te realiseren opgaven zijn, maar wel fijn om weer in het geloof gesterkt te zijn. Of, in de woorden van Nora Bateson: ‘It takes a lot to stay in the fire in times that are extreme and hold on to some kind of faith that contextual and mutual learning and allowing things to change themselves will actually happen. You don’t have to make it happen.’
Eenmaal thuis tref ik bij de post een reclamefolder aan voor ‘leiders die het verschil willen maken’, met tips voor effectieve veranderkracht, de psychologie van het beïnvloeden, motivatie versterken, sturen op eigenaarschap, krachtig confronteren, doorbraken creëren en getting things done. En ik denk: what’s the pattern that connects me to them? Verzet, intellectuele charme, intensief studeren, alle mogelijke disciplines betrekken, verbeeldingskracht en creativiteit, ik heb het allemaal nodig om in de buurt van een antwoord te komen. Een antwoord dat er moet zijn, want het kan niet zo zijn dat er geen connectie is. ‘Things are not separate’. Met dank aan Gregory Bateson. Ik kan weer even vooruit.

Bronnen
o    Bateson, G. (1972/2000). Steps to an ecology of mind. The University of Chicago Press.
o    Bateson, N. (2023). Combining. Triarchy Press.
o    Podcast Bateson Café: Jasmina Sermijn in gesprek met Nora Bateson: Do not violate the way in which nature is changing, 21 januari 2025, https://open.spotify.com/episode/5wxPysLnZ1JklcJLVkgu0T?si=WQssO_SnTFu2tZLQ9ov5ig