Wormen en maden en de moraalridder

‘Wormen en maden’. Zo verbasterden Van Kooten en De Bie, onze grootste taalvernieuwers, het destijds modieuze woordenduo ‘normen en waarden’. Ze werden altijd als een setje genoemd, de waarden die gaan over wat belangrijks is en de normen die gaan over de gedragsregels die erbij passen. Het begrippenpaar had weinig invloed op ons doen en laten. Later kwam Balkenende die het steeds had over ‘fatsoen moet je doen’, maar die werd door zijn Harry Potter-achtige, brave schooljongensuiterlijk, door velen eerder gezien als een wegloper uit de jaren vijftig, dan als iemand die je serieus zou moeten nemen.

Als kind van de jaren zestig wilde ik me bevrijden van de kleingeestige, burgerlijke normen van de vorige generaties. De benauwdheid van de verzuiling, de bekrompenheid van de zondagsrust, de enge kledingvoorschriften van een pak met das. We wilden vrij zijn om de seksuele moraal bij het grote vuil te zetten, ‘werken om te leven’ in plaats van omgekeerd en ook graag alle kernwapens de wereld uit en wereldvrede. We waren niet bescheiden: de verbeelding moest aan de macht.

Ondertussen maakte het geloof in God plaats voor een geloof in spullen, een onbeperkt consumentisme van alsmaar meer en alsmaar beter en sneller. Werd de waarheid een kwestie van standpunt, een subjectieve kwestie waar je anderen niet mee moest lastigvallen. Democratie was een gegeven en niet voor bange mensen, die kreeg je niet zomaar stuk. Vooruitgang en verbetering leken synoniem. Slimheid leverde meer op dan wijsheid.

Inmiddels zitten we aan de grenzen van de uitputtingseconomie en de wereld polariseert zichzelf kapot. Waar ooit gemeenschappelijke plaatsen waren om onze verschillen te hanteren en naar oplossingen te zoeken (de VN, de kerk, de wetenschap, een uitspraak van de rechter, het gezag van een regering, de WTO), zien we nu alleen confrontaties van standpunten en in eigen bubbel getrokken conclusies. Ieder zijn eigen normen en waarden en de plekken van vergelijk, overleg en overeenstemming verkruimelen.

Het wordt hoog tijd om lessen te trekken.

Moraliseren, ken je dat woord nog? Iemand de maat nemen, met je opgeheven vingertje iets vinden van iemand anders’ doen en laten?

Een weekendje shoppen in New York? Een halve koe op de barbecue? Stemmen op een partij die de deur openzet naar chaos? Onderbuik zonder argument? Egoïstisch binnenharken omdat het juridisch kan? Beleggen in stroomvretende crypto? Wie zegt er wat van (als ie er überhaupt nog wat van vindt)? We hebben het afgeleerd, we weten niet hoe het moet en we willen geen moraalridder zijn. Want dat is pas erg.

Als we niet leren elkaar te corrigeren, ons weer ouderwets met elkaar te bemoeien, als we normen en waarden of moraal en ethiek niet weer terugbrengen in het publieke debat, aan de eettafel en in het werkoverleg, negeren we elkaar de eindtijd in.

Leve de moraalridder!